Zasięg terytorialny polskiej administracji w powiecie gierdawskim (lipiec-listopad 1945), Cz. 1.

Odnosząc się do wpisu z lipca bieżącego roku prezentującego indeks nazw miejscowych dawnego powiatu gierdawskiego w obecnych granicach RP, postanowiłem tym razem rozszerzyć nieco wątek, traktując go całościowo, tj. uzupełnić zbiór o brakujące elementy. Za punkt wyjścia, biorąc pod uwagę chronologię wydarzeń wybrałem lipiec 1945 roku, a uściślając 15 dzień miesiąca, była to niedziela. To wtedy, w stolicy byłego niemieckiego powiatu – Gierdawach (niem. Gerdauen) pojawia się Józef Kaszyński vice-starosta powiatu gierdawskiego.  Cel wizyty – podpisanie aktu zdawczo-odbiorczego, stanowiącego o przekazaniu stronie polskiej podmiotu moich tu rozważań. Strona rosyjska reprezentowana była przez przedstawiciela Wojennej Komendantury, Komendatnta miasta Gerdauen, majora Inozemcowa Iwana Mihailowicza. Pieczęcie (Wojennej Komendantury miasta Gerdauen oraz Starostwa Powiatowego w Gierdawach) przybite. Podpisany 15 lipca protokół określający stan polskiego posiadania, wyznaczał granice poprzez wyszczególnienie konkretnych toponimów, przekazując je formalnie przedstawicielowi państwa polskiego, w osobie Józefa Kaszyńskiego. Warto zaznaczyć, że dokument, a w zasadzie jego polskie tłumaczenie, pojawiające się  w obiegu administracyjnym we wrześniu 45 roku w kontekście protestu dotyczącego granicznej korekty, nie jest zbieżne z dokumentem rosyjskim. O różnicach jednak innym razem. Jakie były więc zatem ramy terytorialne powiatu zakreślone w tekście. W związku z fonetycznym zapisem (lub jego próbą) nazw niemieckich w języku rosyjskim, stanem samego dokumentu, utrudniającym odczytanie, zrezygnowałem z oryginalnego zapisu w języku naszego sąsiada, stosując w tekście formę niemiecką, sam układ pozostawiając bez zmian: Nordenburg, Wilhelmsorge, Reuschefeld, Sutzken, Raudischken, Waldhof, Ottoshof, Sechserben, Gross Bajohren, Klein Bajohren, Birkenfeld, Schiffus, Löcknick, Wandlacken, Assaunen, Posegnick, [nazwa nieustalona], Molteinen, Biberstein, Bawien, Arnsdorf, Rauttersfelde, Kanothen, Blumenthal, Aftinten, Arklitten, Willkamm, Krausen, Fritzendorf, Momehnen, Neuhof-Momehnen, [nazwa nieustalona], Skandau, Solknick, [Sillginnen], Rädtkeim, [Grünhof], Gerkiehnen, Looskeim, Dawerwalde, Laggarben, Sillginnen, Friedenberg, Gross Schönau, Keulenburg, Mehleden, Lindenau, Dietrichsdorf, Stablack, Stolzenfeld, Romahnshof, Massaunen. Nadmienić trzeba, że z pośród wyżej wymienionych miejscowości dwie: Stolzenfeld (pol. Stopki) i Massaunen (pol. Masuny) administracyjnie przynależały do niemieckiego Kreis Bartenstein i nigdy więcej w dokumentacji (polskiej) nie pojawiły się jako przypisane do powiatu gierdawskiego. Można by więc zadać pytanie, czy pełniący obowiązki starosty zdawał sobie w ogóle sprawę z pomyłki. Podobnych niuansów jest tu znacznie więcej. Dziwić może również fakt zakończenia sytuacyjnego raportu za miesiąc lipiec z dniem dziewiątym. Nie wykluczam zagubienia dalszej części dokumentu w procesie kształtowania zasobu archiwalnego lub jego nieintencjonalnego przemieszania. Wydaje się bowiem mało prawdopodobne by stojący na czele starostwa Józef Kaszyński pominął okres (20 dni), podczas którego formalnie przekazano mu okrojony powiat.

Jak wynika z materiałów źródłowych, w sierpniu kształtuje się pierwszy zarys struktury terytorialnej powiatu. Utworzonych zostaje 5 gmin: Wandlacken, Frydenbork, Biberstein oraz Skandowo (pisownia oryginalna), z czego tylko dwie pierwsze obsadzono na stałe, pozostałe prowizorycznie, kierując tu czasowo na stanowiska wójtów pracowników starostwa. Brakujący 5 element stanowi zapewne gmina Reuschenfeld, znajdująca się we wschodniej części powiatu. Przychodzi wrzesień, „centrala” (Wydział Samorządowy Urzędu Pełnomocnika Rządu R.P. na Okręg Mazurski w Olsztynie) prosi o bardziej precyzyjne dane. 17 września starosta donosi W wykonaniu rozp. z dnia 8.IX.45 [pomijam numer sprawy] przesyłam podział powiatu Gierdawy na gminy z dołączeniem mapki [brak] powiatu. Nadmieniam, że w tutejszym powiecie wsie są wyludnione, osiedleńcy nie przybywają i dlatego nie można zorganizować sołectw. Do pisma dołączono dokument z szczegółowym podziałem. Powiat składał się 5 gmin, w ramach których znajdowało się 109 gromad plus miasto Nordenburg, nazywane już wtedy Nordenborkiem. Jak wynika z treści załącznika sporządzony on został w sierpniu (brak daty dziennej). Na marginesie należy dodać, że już 15 września zasygnalizowano projekt drobnej rekonstrukcji administracyjnej. Planowano zlikwidować gminę Reuschenfeld i w całości wcielić ją do nowo powołanej gminy Nordenbork. Zmiana podyktowana miała być znikomą liczbą ludności w samym mieście, jak i znacznymi zniszczeniami samego ośrodka. Pomysł zrealizowano, a sam podział przedstawiał się następująco (pisownia zachowana w oryginale):

Miasto: Nordenbork

Gmina: Friedenberg

Gromady: Friedenberg, Heinrichshof, Amma, Gr. Schönau, Stablack, Lindenau, Keulenburg, Kl. Rädtkeim, Rädtkeim,  Bractin,  Mehleden,  Ludwigsburg, Grünhof, Gerkiehnen, Schmodehnen, Dietrichsdorf.

Gmina: Skandau

Gromady: Skandau, Rautersfelde, Arnsdorf, Bawien, Korblack, Blumenthal, Momehnen I, Momehnen II, Looskeim, Dawerwalde, Neuhof (Momehnen), Ludwigshöhe, Willkamm,  Krausen, Frietzendorf, Friedrichshof, Gr. Lipau, Koskeim, Sonnenburg, Angelika, Pillginnen, Höfchen, Kröligkeim, Löwenstein, Eschenbruch, Theresenthal, Mamlack, Woninkeim, Solknick, Laggarben I, Laggarben II, Drahnen.

Gmina: Molthainen

Gromady: Molthainen, Kanothen, Langmichels, Korklack, Berg, Aftinten, Arkliten,  Heinrietenfeld, Ernsthof, Blandau, Rautershof, Althagel, Schatzels, Eglofstein, Schützelshöfschen, Arklitten, Biberstein, Markhausen,  Minwiese, Willkamm, Dorf, Locknick.

Gmina: Wandlacken

Gromady: Wandlacken, Pratlack, Pasegnick, Berthawerth, Doyen, Assaunen, Heiligenstein, Louisenwerth, Schiffus, Langenfeld, Pröck, Sechserben, Kalken, Adolfhshof, Birkenfeld, Sobrost, Corellen, Nordenhof, Carlsburg, Ottoshof.

Gmina: Reuschenfeld

Gromady: Reuschenfeld, Bräsigswalde, Wilhelmsorge, Sutzken, Raudischken,  Waldhof, Raude, Aarau, Bergenthal, Werder, Friedenshof, Neu Baiohren, Gr. Baiohren, Kl. Baiohren, Baiohrenwalde, Masurhöfschen, Baiohrenthal, Waldau, Nordenburger-See.

Najbardziej skrajnym punktami wyznaczającymi ramy powiatu były miejscowości: na wschodzie Bräsigswalde, na zachodzie Gross Schönau, na północy Friedenberg – Folwark Heinrichshof, na południu Folwark Angelika, położony na zachód od dzisiejszych Modgarb. Na tym etapie północną granicę polskiej części powiatu wyznaczała mniej lub bardziej pofalowana linia biegnąca od Bräsigswalde poprzez majątek Wilhelmsorge. W tym miejscu pozostaje kwestią sporną czy ciągnęła się ona dalej równoleżnikowo, czy opadała na południe do drogi łączącej Reuschenfeld z Nordenburgiem, by w miejscu przecięcia z dawnym torowiskiem znów delikatnie odejść na północ, pozostawiając po stronie polskiej majątek Sandelsruh. Z uwagi na późniejszy jej przebieg, optowałbym za wersją numer 2, dochodząc do stolicy powiatu. Kierując się na zachód od miasta wzdłuż toru prowadzącego do Gierdaw, po polskiej stronie znalazły się punkty Karlsburg, Korellen, Pröck. Warto się tu na chwilę zatrzymać. Na północ od wyżej wspomnianej miejscowości znajdował się Sobrost, wieś wymieniona w dokumencie opisującym podział powiatu. O którą jednak jej część właściwie chodzi?  Majątek (nieco na północ oddalony), czy może samo wybudowanie znajdujące tuż za byłą niemiecką R131? Zbliżone pytanie należałoby również postawić odnośnie do punktu Klein Sobrost. Co prawda spis wsi nie uwzględnia, ale umiejscowiona jest ona przy linii kolejowej na wschód od Pröcka. Nie wykluczone więc, że zarówno Sobrost, jak i Klein Sobrost  roboczo potraktowano jako jeden organizm. Po przecięciu Kanału Mazurskiego granica powiatu obniżając swój bieg na południe przechodziła przez Schiffus, by dalej wzdłuż traktu do Gierdaw wznieść się na północ i tak poprzez Wandlacken, tu odejście szlaku kolejowego na stronę rosyjską, dotrzeć do Prätlack. W tym miejscu (jak się wydaje) prowizoryczna „linia demarkacyjna”, na zachód od skrzyżowania z drogą do Posegnick biegnie mniej więcej równoleżnikowo, omijając od południa dawną, niemiecką stolicę powiatu, pozostawiając po polskiej stronie majątki Korblack oraz Bawien. Opadając następnie nieznacznie ku południowi, przecina gościniec do Schellenberga, skąd dalej biegnąc w kierunku północno-zachodnim osiąga miejscowość Friedenberg.  W kwestii granicy wschodniej, zachodniej i południowej odpowiadała ona zasięgowi z czasów administracji niemieckiej.  Tak ukształtowany podział administracyjny powiatu przetrwał do początku listopada 1945 roku, kiedy to decyzją z 3 listopada Pełnomocnik Rządu RP na Okręg Mazurski  zarządza przeprowadzenie ewakuacji (7/8) starostwa Podając powyższe do wiadomości proszę o spowodowanie by władze sprzymierzonej Armii Radzieckiej nie czyniły żadnych przeszkód przy ewakuacji urzędów wraz z urządzeniami biurowymi i ludności polskiej, która jest uprawniona do wywiezienia inwentarza i majątku ruchomego. Siedziba z Nordenborka przenosi się do nieodległej Skandawy. Powiat zostaje okrojony. Działalność rozpoczyna Ekspozytura Starostwa.

Materiały źródłowe – Archiwum Państwowe w Olsztynie:

Akt zdawczo-odbiorczy powiatu gierdawskiego z 15 lipca 1945 r. ; Raport nr 2 zastępcy starosty powiatowego w Gierdawach z czynności przejmowania terenu i władzy z 9 lipca 1945 r. ; Sprawozdanie za miesiąc sierpień 1945 r., cz. 1, 2 i 3 z 8 września 1945 r. ; Odpis protestu z 11 września 1945 r. w sprawie wydania staroście gierdawskiemu nakazu opuszczenia powiatu gierdawskiego ; Pismo do Urzędu Pełnomocnika Rządu R.P. na Okręg Mazurski z 17 września 1945 r. w sprawie rozporządzenia z 8 września L.dz. S.A. 4.37/Sam/4549/45 ; Wykaz gmin w powiecie Gierdawy z sierpnia 1945 r. ; Formularz statystyczny nr 1 z 15 września 1945 r. ; Pismo Pełnomocnika Jakuba Prawina do Komendanta Wojskowych Oddziałów Granicznych Armii Radzieckiej w Nordenborku z 3 listopada 1945 r.

Reklamy
Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized i oznaczony tagami , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s